Trong rừng tràm U Minh, người thợ gác kèo ong biết cách "nói chuyện" với ong mật — không bẫy, không thuốc, không cưỡng bức. Chỉ một chiếc kèo tre đặt đúng vị trí, đúng hướng, đúng độ cao, và bầy ong sẽ tự tìm đến. Đây là nghề thủ công truyền thống độc nhất trên thế giới, được Nhà nước Việt Nam công nhận là Di sản phi vật thể quốc gia năm 2016.

1. Gác Kèo Ong Là Gì?

Nghề gác kèo ong (còn gọi là dẫn ong) là phương pháp khai thác mật ong rừng đặc trưng của huyện U Minh (cũ) — Cà Mau. Thay vì đi tìm tổ ong trong rừng để lấy mật (gây hại và tốn công), người thợ chủ động dựng "ngôi nhà mời gọi" cho ong: một đoạn thân cây tràm hoặc tre dài ~1 m, cắt xéo đầu, gác lên cành cây theo góc độ và hướng gió chính xác để dụ đàn ong khoái (Apis dorsata) đến làm tổ[1].

Khi ong đã làm tổ trên kèo, người thợ thu hoạch mật theo chu kỳ mà không phá tổ — đàn ong vẫn sống và tiếp tục sản xuất mật. Đây là phương thức khai thác bền vững hoàn toàn, không sử dụng hoá chất và không gây tổn hại đến đàn ong hay hệ sinh thái[2].

2. Kỹ Thuật Gác Kèo Dẫn Ong — Nghệ Thuật Tri Thức Dân Gian

Nghề gác kèo không chỉ đơn giản là đặt một khúc gỗ vào rừng. Đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa khả năng quan sát thiên văn, khí tượng và sự thấu hiểu sâu sắc tập tính sinh học của loài ong mật rừng tràm[3]. Dưới đây là 3 bước kỹ thuật cốt lõi được các bậc thầy phong ngạn truyền lại qua nhiều thế hệ:

2.1. Khảo Sát Tìm Luồng Ong Bay ("Dò Luồng Trảng")

Trước khi gác, người thợ phải lội sâu vào rừng đầm lầy để tìm những khu vực trảng trống — nơi có những khoảng rừng thưa đón nhiều ánh nắng mặt trời rọi thẳng xuống mặt nước tràm. Người thợ sẽ đứng yên lặng hàng giờ để quan sát hướng bay, tốc độ và cao độ của những con ong trinh sát đi tìm mật. Ong khoái chỉ thích làm tổ tại những khoảng không thoáng đãng có luồng gió ấm ổn định và đường bay rộng rãi không bị cành cây rậm rạp cản trở.

2.2. Đẽo Vỏ & Quét Sáp Dụ Ong (Tạo "Nhà Mới")

Kèo thường làm bằng thân cây tràm già hoặc tre đực dày vỏ dài khoảng 1m đến 1.2m. Người thợ dùng dao đẽo sạch lớp vỏ xù xì trên một mặt phẳng của thân gỗ để lộ ra lớp gỗ láng o. Bước quyết định thành bại là dùng sáp ong cũ đun nóng, chà xát thật lực lên bề mặt gỗ vừa đẽo nhẵn này (gọi là "quét sáp"). Hương sáp cũ ngọt lịm bay xa trong gió tràm sẽ đánh lừa khứu giác nhạy bén của đàn ong, tạo cho chúng cảm giác đây là một tổ cũ kiên cố và an toàn để bay về định cư.

2.3. Dựng Kèo Nghiêng Đón Nắng ("Gác Kèo")

Kèo được dựng lên nhờ hệ thống hai cột chống (một cột cao gọi là cây nống, một cột thấp gọi là cây kèo) cắm chặt xuống bùn lầy. Thân kèo gỗ phải nằm **xiên một góc 30-45 độ so với mặt đất**, hướng xiên chéo luôn hướng về phía **Đông - Tây** để đón trọn vẹn tia nắng ấm của ban mai chiếu vào tổ, giúp sáp ong nhanh khô và giữ ấm cho nhộng con. Mặt gỗ đẽo nhẵn bóng có quét sáp luôn phải lật úp xuống phía dưới để che mưa và tránh ánh nắng gay gắt trực tiếp của buổi trưa làm chảy sáp tổ.

2.4. Nhận Biết Ong Đã Về Làm Tổ

Sau khoảng 1–3 tuần, nếu đàn ong khoái chấp nhận kèo, chúng sẽ bắt đầu xây tổ sáp vàng óng trên mặt kèo. Người thợ lành nghề nhận biết qua mùi sáp ong lan tỏa trong không khí và tiếng vo ve đặc trưng. Từ đây, họ đánh dấu "kèo nhà mình" (bằng ký hiệu khắc trên thân cây gần đó) và quay lại thu hoạch sau mùa mật[1].

🍯
Bí quyết hàng trăm năm: Trong gia đình thợ gác kèo ong truyền thống, bí quyết về hướng gác, độ cao, loại gỗ và mùa gác được truyền từ cha sang con, không viết thành sách. Đây là kho tri thức dân gian sống quý báu nhất của huyện U Minh (cũ).

3. Mật Ong Tràm U Minh — Đặc Sản Nổi Danh

Mật ong tràm U Minh có màu vàng cánh gián đặc trưng, hương thơm thanh nhẹ của hoa tràm, vị ngọt dịu không quá gắt. Đây là loại mật ong nguyên chất được thu hoạch từ đàn ong khoái hoang dã — khác hoàn toàn về chất lượng so với mật nuôi công nghiệp[4].

Theo Đông y và nghiên cứu dân gian, mật ong tràm có nhiều công dụng: kháng khuẩn, hỗ trợ tiêu hóa, tăng sức đề kháng. Một đặc điểm nổi bật là mật ong tràm U Minh kết tinh nhanh ở nhiệt độ thấp — đây là dấu hiệu của mật ong nguyên chất, không pha trộn[4].

Hiện nay, mật ong U Minh Hạ được bán với giá từ 150.000 – 400.000đ/lít tùy thuần chất và mùa thu hoạch. Đây là đặc sản làm quà được khách du lịch ưa chuộng nhất khi đến Cà Mau.

4. Bảo Tồn & Phát Triển

Năm 2016, nghề gác kèo ong được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia — ghi nhận giá trị độc đáo của tri thức dân gian này trong kho tàng văn hoá Việt Nam[1].

Tỉnh Cà Mau hiện đang phát triển mô hình du lịch trải nghiệm gác kèo ong: du khách có thể cùng người thợ vào rừng tràm, học cách nhận biết đàn ong, chứng kiến hoặc tham gia thu hoạch mật. Đây là mô hình du lịch nông nghiệp bền vững kết hợp bảo tồn di sản[5].

Nơi Trải Nghiệm Gác Kèo Ong

Tài Liệu Tham Khảo

Hover/nhấn vào số [x] trong bài để xem thông tin nguồn nhanh:

  1. Cục Di sản Văn hoá, Bộ VHTTDL. Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia — Nghề gác kèo ong U Minh. dsvh.gov.vn. Công nhận năm 2016. Truy cập 27/05/2025.
  2. Báo Cà Mau. Nghề gác kèo ong — phương thức khai thác mật ong bền vững của người U Minh. baocamau.vn. Truy cập 27/05/2025.
  3. Tạp chí Văn hoá Dân gian, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam. Tri thức dân gian trong nghề gác kèo ong huyện U Minh (cũ). vass.gov.vn. Truy cập 27/05/2025.
  4. Báo Nông Nghiệp Việt Nam. Mật ong tràm U Minh — đặc sản nổi tiếng miền Tây. nongnghiep.vn. Truy cập 27/05/2025.
  5. Cổng TTĐT tỉnh Cà Mau. Phát triển du lịch trải nghiệm gác kèo ong tại U Minh Hạ. camau.gov.vn. Truy cập 27/05/2025.