Ngày 16/02/1928, tại cánh đồng Nọc Nạng hoang vu vùng Phong Thạnh (Bạc Liêu), một trận chiến quyết tử đã nổ ra. Những người nông dân nghèo chân đất cầm dao, mác và gậy gộc đã anh dũng đối đầu với súng đạn của lính lệ Pháp để bảo vệ từng tấc đất do chính bàn tay họ khai khẩn. Vụ án Đồng Nọc Nạng không chỉ là khúc tráng ca đẫm máu mà còn là bước ngoặt chấn động dư luận Pháp và Nam Kỳ bấy giờ.

1. Nguồn Cội Xung Đột — Mồ Hôi Lẫn Máu Khai Khẩn

Từ cuối thế kỷ XIX, gia đình cụ Nguyễn Văn Tượng (một tá điền nghèo đất Bạc Liêu) đã dồn hết sức lực, mồ hôi gieo neo khai khẩn hàng chục mẫu đất hoang tại vùng đồng Nọc Nạng, Phong Thạnh. Đất hoang biến thành ruộng lúa phì nhiêu trĩu hạt sau bao mùa mưa nắng gieo trồng.

Thế nhưng, khi đất đai bắt đầu sinh lợi, bọn địa chủ cường hào địa phương (đứng đầu là bang biện Chu) tìm mọi cách cấu kết với quan lại thuộc địa Pháp để làm khống giấy tờ, cướp đoạt công sức khai hoang của gia đình cụ Tượng. Gia đình cụ Tượng đã nhiều lần gửi đơn khiếu nại lên các cấp chính quyền Pháp nhưng đều bị làm ngơ, ruộng đất hợp pháp của họ bị ép gán nợ và bán đứng cho địa chủ.

2. Ngày Quyết Tử Trên Đồng Nọc Nạng — 16/02/1928

⚔️ Trận Chiến Giữ Đất Bi Hùng

Sự kiện ngày 16/02/1928: Lính cò Pháp cùng cảnh sát, địa chủ Chu mang súng đạn kéo xuống đồng Nọc Nạng bắt giữ người và cưỡng chế tịch thu toàn bộ lúa mùa vừa gặt của gia đình cụ Tượng.

Tinh thần quyết tử: Không cam chịu mất đi nguồn sống duy nhất, anh em trong gia đình gồm Mười Chức, Năm Hiến, Nhị Chức cùng chị em dâu phụ nữ đã dùng gậy gộc, mác nhọn xông thẳng vào hàng rào súng đạn của binh lính Pháp. Mười Chức (Nguyễn Văn Chức) chém gục tên lính cò Pháp chỉ huy trước khi bị loạt đạn giặc bắn xối xả ngã xuống bờ ruộng lúa.

Kết quả thương tâm: Năm thành viên gia đình anh hùng Mười Chức tử thương ngay trên ruộng lúa sũng máu, nhưng ý chí thép của họ đã đập tan sự kiêu ngạo của bọn cường hào áp bức.

3. Dòng Thời Gian Vụ Án

1910s–1920s
Khai khẩn đồng Nọc Nạng
Gia đình cụ Nguyễn Văn Tượng dốc sức cải tạo vùng đồng hoang Phong Thạnh thành ruộng lúa trù phú, biến vùng đất đầm lầy hoang dã thành nguồn sống bền vững.
1926–1927
Địa chủ cướp đất khống
Bang biện Chu cùng tay sai cấu kết phủ tri huyện làm khống bản đồ đo đạc, ép gia đình cụ Tượng cống nộp ruộng đất khai khẩn hợp pháp.
16/02/1928
Quyết chiến giữ đất
Cuộc đụng độ đẫm máu trên bờ ruộng Phong Thạnh. Anh em Mười Chức hy sinh oanh liệt, chém gục lính cò Pháp để giữ ruộng lúa gia đình.
08/1928
Tòa án tuyên trắng án lịch sử
Chánh án De Rozario, Công tố viên Moreau và Hội thẩm Sự xét xử vụ án chấn động Nam Kỳ. Hai luật sư người Pháp là Tricon và Zévaco bào chữa miễn phí bảo vệ gia đình nông dân nhờ sự vận động của nhà báo Lê Trung Nghĩa. Tòa đại hình Cần Thơ xử gia đình tá điền Mười Chức trắng án, thừa nhận quyền đất đai hợp pháp của tá điền.
"Họ là những người tá điền lương thiện, chỉ cầm mác để giữ ruộng đất thấm đẫm mồ hôi của tổ tiên họ trước bọn cường hào gian tham cướp bóc đất đai."
— Trích lời bào chữa oai hùng của hai luật sư Tricon và Zévaco tại phiên tòa đại hình Cần Thơ ngày 17/08/1928

4. Di Sản Độc Bản — Giá Trị Lịch Sử Trường Tồn

🏛️
Khu di tích quốc gia
Đồng Nọc Nạng được công nhận là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia năm 1991, với nhà bia và công trình đài tưởng niệm tôn vinh gia đình Mười Chức anh hùng.
🎭
Vở cải lương kinh điển
Vở cải lương "Vụ án đồng Nọc Nạng" của soạn giả nổi tiếng vang bóng một thời, khóc thương tấm lòng sắt son giữ đất của người dân Nam Bộ.
📖
Bài học lịch sử đất đai
Sự kiện tiêu biểu được giảng dạy trong lịch sử cách mạng Việt Nam, phản ánh mâu thuẫn giai cấp sâu sắc giữa tá điền và địa chủ phong kiến thực dân.

Tài Liệu Tham Khảo

  1. Sơn Nam (2000). Lịch sử khẩn hoang miền Nam. NXB Trẻ.
  2. Viện Sử học Việt Nam. Những vụ án chấn động thời Pháp thuộc ở Nam Kỳ. NXB Khoa học Xã hội, 2012.
  3. UBND tỉnh Bạc Liêu. Hồ sơ di tích quốc gia Đồng Nọc Nạng. baclieu.gov.vn, 2021.
  4. Báo Cần Thơ cổ xưa (Tư liệu thư viện quốc gia Pháp). Bản án phiên tòa đại hình tháng 8 năm 1928. gallica.bnf.fr.